Hyperacusis: oorzaken, symptomen, behandeling en wanneer oordoppen helpen

Een lepel die tegen een kopje tikt, het piepje van de microgolfoven, een collega die lacht. Voor de meeste mensen zijn dat gewone geluiden. Wie hyperacusis heeft, ervaart ze als te luid, scherp of zelfs pijnlijk. Alsof iemand het volume van de wereld een paar standen te hoog heeft gezet.

Het woord hyperacusis komt uit het Grieks en betekent zoiets als: ik hoor te veel. In dit artikel leest u wat er aan de hand is, hoe u het herkent en laat vaststellen, wat helpt, en waarom oordoppen alleen bij echt luid geluid horen.

Wat is hyperacusis precies?

Iedereen heeft een eigen grens voor hoe luid geluid mag zijn. Dat merkt u aan hoe luid iemand de televisie zet of muziek beluistert. Bij hyperacusis ligt die grens veel lager. Geluiden die anderen gewoon vinden, worden ondraaglijk.

Normaal past uw gehoor zich voortdurend aan wisselende geluidssterktes aan. Staat de radio aan terwijl iemand zacht tegen u praat, dan hoort u allebei zonder dat een van de twee te veel wordt. Dat vermogen om met grote en snelle verschillen in volume om te gaan, heet het dynamisch bereik. Bij hyperacusis is dat bereik kleiner. Zachte geluiden hoort u vaak prima, maar zodra iets wat luider wordt, schiet het meteen door naar te luid. Snelle wisselingen, zoals een deur die dichtvalt, zijn extra lastig.

Waarschijnlijk speelt de versterking in uw gehoorsysteem en hersenen daarbij een grote rol. Krijgen uw hersenen minder signaal uit het oor, bijvoorbeeld na lawaaischade, dan kunnen ze de versterking hoger zetten. Dat verklaart waarom hyperacusis en tinnitus zo vaak samen voorkomen. Hoe die versterking werkt, leest u in hoe uw brein tinnitus maakt. Wilt u eerst begrijpen hoe geluid via uw oor bij uw hersenen komt, lees dan hoe het gehoor werkt.

Wilt u zien en horen hoe uw oor toonhoogte verwerkt? Met de demo hieronder speelt u een toon af en ziet u waar die in uw slakkenhuis terechtkomt.

Hebt u zelf hyperacusis? Zet uw volume dan eerst laag. De toon stopt na 30 seconden vanzelf.

Symptomen: hoe herkent u hyperacusis?

Het duidelijkste kenmerk is dat gewone geluiden te luid binnenkomen. Mensen met hyperacusis beschrijven bijvoorbeeld:

• stemmen die schel of indringend klinken, vooral kinderstemmen
• keukengeluiden als servies, bestek of een waterkoker die pijn doen
• muziek in winkels of restaurants die niet te verdragen is
• pijn, druk of een stekend gevoel in het oor bij bepaalde geluiden
• vermoeidheid, prikkelbaarheid of hoofdpijn na een dag tussen mensen
• drukke plekken gaan vermijden, zoals een verjaardag of de supermarkt

De ernst verschilt sterk van persoon tot persoon. Bij de een is het vooral hinderlijk, bij de ander bepaalt het hoe de hele dag eruitziet. Omdat niemand het aan u kan zien, is het voor uw omgeving vaak moeilijk te begrijpen.

Hyperacusis, misofonie of recruitment?

Overgevoeligheid voor geluid kan verschillende vormen hebben. Ze lijken op elkaar, maar vragen soms een andere aanpak.

Daarnaast bestaat fonofobie: angst voor bepaalde geluiden, vaak omdat u verwacht dat ze pijn gaan doen. Die angst kan samen met hyperacusis ontstaan en de klachten versterken.

Oorzaken van hyperacusis

Een duidelijke oorzaak wordt lang niet altijd gevonden. Wel is bekend dat hyperacusis vaker voorkomt na of samen met:

• Lawaai. Een harde knal of jarenlang lawaai, bijvoorbeeld in de bouw, de horeca of de muziek, kan het gehoor beschadigen. Dat heet een lawaaitrauma.
• Tinnitus. De twee hebben vaak een gemeenschappelijke oorzaak, zoals gehoorschade. Dat tinnitus zelf hyperacusis veroorzaakt, is niet bewezen.
• Hoofdletsel of een klap op het hoofd, en soms een ooroperatie.
• Aandoeningen zoals de ziekte van Ménière, migraine, PTSS of een hersenbloeding.
• Autisme. Daarover leest u hieronder meer.
• Geneesmiddelen. Sommige geneesmiddelen kunnen overgevoeligheid voor geluid veroorzaken of verergeren. Stop daar nooit zelf mee, maar bespreek het met uw arts.

Stress en vermoeidheid veroorzaken hyperacusis niet, maar maken het vaak wel erger. Uw hersenen staan dan scherper afgesteld op alles wat mogelijk bedreigend is, dus ook op geluid.

Hyperacusis en autisme

Veel autistische mensen ervaren geluid intenser. Dat is niet altijd hyperacusis: vaak gaat het om hoe de hersenen prikkels verwerken en filteren, en minder om een te lage ongemaksdrempel in het gehoor zelf. Het kan wel samen voorkomen, en de klachten lijken op elkaar. Geluiden komen te luid of te veel tegelijk binnen, en drukke situaties kosten veel energie.

Het verschil is belangrijk, omdat de aanpak deels verschilt. Bij overprikkeling kunnen oordoppen met een filter in drukke situaties helpen om het vol te houden. Bij hyperacusis is het net de bedoeling dat uw oren weer wennen aan gewone geluiden. In beide gevallen geldt: gericht gebruiken, niet de hele dag. Meer over oordoppen bij overprikkeling, voor kinderen en volwassenen, leest u in oordoppen bij autisme.

De hyperacusistest: hoe wordt het vastgesteld?

Volgens de Nederlandse richtlijnen voor huisartsen bespreekt u hyperacusis eerst met uw huisarts; die kan u doorverwijzen naar een NKO-arts of een audiologisch centrum. Daar begint het met een gesprek. Wanneer begonnen de klachten? Welke geluiden zijn het lastigst? Wat betekent het voor uw werk, uw slaap en uw sociale leven? Ook wordt gekeken of er een andere oorzaak is die behandeld kan worden.

Daarna volgt een gehoortest. Hyperacusis komt ook voor als u verder goed hoort, dus vaak meten ze ook uw ongemaksdrempel. Dat heet de LDL-test (loudness discomfort level) of UCL-test (uncomfortable loudness level). U krijgt via een koptelefoon tonen te horen die langzaam luider worden, en u geeft aan wanneer het onaangenaam luid wordt. Het geluid gaat dan niet verder omhoog. Bij hyperacusis ligt die grens duidelijk lager dan gemiddeld, soms bij alle toonhoogtes, soms bij een deel ervan.

Naast de metingen gebruiken zorgverleners vaak een vragenlijst, zoals de Hyperacusis Questionnaire. Daarmee brengen ze in kaart hoeveel last u ervan hebt in het dagelijks leven, en kunt u later zien of het beter gaat.

Zelfcheck: herkent u dit?

Een online test kan geen diagnose stellen. Deze vragen helpen u wel om te bepalen of het zinvol is om het met uw huisarts te bespreken.

• Vindt u geluiden te luid die anderen gewoon vinden, zoals stemmen, servies of verkeer?
• Doen sommige geluiden pijn of geven ze een drukkend of stekend gevoel in uw oor?
• Gaat u restaurants, verjaardagen of winkels uit de weg vanwege het geluid?
• Bent u na een dag met gewone geluiden uitgeput, gespannen of prikkelbaar?
• Draagt u steeds vaker oordoppen in situaties die eigenlijk niet luid zijn?
• Hebt u ook een piep of ruis in uw oren, of hoort u slechter dan vroeger?

Herkent u meerdere punten, of hebt u er veel last van? Maak dan een afspraak bij uw huisarts. Hoort u ook een piep of ruis, dan kunt u met onze tinnitustest alvast beter beschrijven wat u hoort.

Behandeling van hyperacusis

Een geneesmiddel tegen hyperacusis bestaat niet, en een operatie helpt alleen in uitzonderlijke gevallen. Wel kunt u leren er anders mee om te gaan, en bij veel mensen neemt de overgevoeligheid daardoor af. De NKO-arts verwijst u daarvoor meestal door naar een audioloog, een kinesitherapeut en/of een psycholoog.

• Uitleg. De eerste stap is begrijpen wat er gebeurt. Weten dat het geluid uw oren niet beschadigt, maakt het vaak al minder bedreigend.
• Geluidstherapie. Uw oren en hersenen wennen stap voor stap weer aan gewone geluiden. Bijvoorbeeld door elke dag kort te luisteren naar een geluid dat niet aangenaam is maar ook niet te veel, en dat langzaam op te bouwen. Soms gebeurt dat met een kleine ruisgenerator in het oor. Doe dat onder begeleiding van een audioloog, want verkeerd afgesteld kan het de klachten verergeren.
• Cognitieve gedragstherapie (CGT). Stress en angst versterken de aandacht voor geluid. Met een psycholoog leert u die vicieuze cirkel te doorbreken en minder sterk op geluid te reageren.
• Tinnitus Retraining Therapy (TRT). Een combinatie van uitleg en geluidstherapie, die ook bij hyperacusis wordt gebruikt. Ze wordt niet overal aangeboden; vraag ernaar bij uw NKO-arts.
• Hoorapparaat bij gehoorverlies. Hoort u ook slechter, dan kan een goed afgesteld hoorapparaat helpen. Bij recruitment wordt daarbij een begrenzer gebruikt.

UZ Gent geeft in een folder voor patiënten met tinnitus en/of hyperacusis praktische tips vanuit audiologie, kinesitherapie en psychologie. Maak bijvoorbeeld een top 10 van geluiden die u storen en leer ze stap voor stap te verdragen, van het minst naar het meest storende geluid, en luister zo vaak u kunt naar geluiden die u aangenaam vindt.

Wanneer helpen oordoppen wel, en wanneer niet?

Dit is het punt waar het vaak misgaat. Als geluid pijn doet, is de neiging groot om oordoppen in te doen en ze in te houden. Begrijpelijk, maar op de lange duur werkt het averechts. Wie zijn oren afschermt van alledaagse geluiden, maakt ze gevoeliger, waardoor de klachten in stand blijven. UZ Gent zegt het zo: “Draag enkel gehoorbescherming wanneer het echt niet anders gaat. Afschermen van dagdagelijkse geluiden werkt de hyperacusis in de hand.”

Oordoppen op maat zijn dus geen behandeling van hyperacusis. Ze beschermen uw oren als het echt luid is. Gebruikt u ze daarnaast om een drukke situatie vol te houden, zoals een volle trein of een feest, doe dat dan gericht en in overleg met uw zorgverlener. Meer over oordoppen in drukke situaties vindt u bij oordoppen tegen prikkels.

Leven met hyperacusis

Omdat het onzichtbaar is, krijgen mensen met hyperacusis niet altijd begrip. “Zo luid is het toch niet?” Toch helpt het om erover te praten. Leg uw omgeving uit wat u ervaart, zodat ze er rekening mee kunnen houden, bijvoorbeeld met een rustigere plek aan tafel of de muziek wat zachter.

Erkenning maakt veel uit. Weten dat u niet de enige bent en dat het een echte aandoening is, haalt een deel van de spanning weg. Lotgenotencontact kan daarbij helpen: voor mensen met oorsuizen, dat vaak samen met hyperacusis voorkomt, bestaan zelfhulpgroepen. En lukt het u niet om er zelf mee om te gaan, vraag dan hulp. Een audioloog of psycholoog kan u oefeningen geven die u in het dagelijks leven gebruikt.

Overgevoeligheid voor geluid voorkomen

Niet elke vorm van hyperacusis is te voorkomen. Lawaaischade wel, en dat is een van de bekende oorzaken. Bescherm uw oren dus bij concerten, festivals, klussen en lawaaierig werk, en zet uw koptelefoon niet luider dan nodig. Waarom geluid uw gehoor al kan beschadigen voordat het pijn doet, leest u in wat is geluid? Alles over tinnitus, geluidsdosis en wat u zelf kunt doen, vindt u op onze pagina over tinnitus en oorsuizen.

Tinnitus en oorsuizenHyperacusis en tinnitus gaan vaak samenUitleg, een test met echte geluiden en wat u zelf kunt doen. Naar de tinnituspagina

Bronnen

• UZ Gent: Tips bij tinnitus en/of hyperacusis (pdf)
• Gezondheid en Wetenschap: Oorsuizen (tinnitus)
• Stichting Hoormij (Nederlandse patiëntenvereniging): Hyperacusis, Behandelingen, Diagnose en Varianten
• Khalfa, S. e.a. (2002): Psychometric normalization of a hyperacusis questionnaire, ORL